Şiir Defteri / Sizin Köşeniz / SURİYE'DE DEĞİŞİM

Yazardan en yeniler

SURİYE'DE DEĞİŞİM: REJİM SONRASI DÖNÜŞÜM, GEÇİŞ SÜRECİ VE ORTADOĞU'NUN GELECEĞİ Öz Suriye'de 2011 yılında başlayan toplumsal hareketler, kısa süre içerisinde silahlı çatışmaya dönüşmüş ve ülke yaklaşık on dört yıl süren ağır bir iç savaşın içerisine sürüklenmiştir. 8 Aralık 2024 tarihinde Beşşar Esad yönetiminin devrilmesi, Suriye'nin siyasi tarihinde önemli bir kırılma noktası oluşturmuştur. Ancak Esad yönetiminin sona ermesi, Suriye'deki bütün siyasal, ekonomik ve toplumsal sorunların ortadan kalktığı anlamına gelmemektedir. Aksine ülke, yeni bir siyasal düzenin kurulması, anayasal yapının oluşturulması, farklı etnik ve dini grupların haklarının güvence altına alınması, silahlı yapıların devlet kurumlarıyla bütünleştirilmesi ve ekonomik yeniden yapılanma gibi çok sayıda sorunla karşı karşıyadır. Bu çalışma, Suriye'deki siyasal değişimi tarihsel ve jeopolitik bağlam içerisinde ele almakta; Esad rejiminin zayıflamasında iç ve dış dinamiklerin rolünü, ekonomik ve insani krizi, Rusya ve İran'ın değişen konumlarını, Kürt meselesini ve Esad sonrası geçiş sürecini değerlendirmektedir. Çalışmanın temel savı, Suriye'deki dönüşümün yalnızca dış müdahalelerle veya yalnızca iç dinamiklerle açıklanamayacağı; çok katmanlı ve karmaşık bir siyasal süreç olarak değerlendirilmesi gerektiğidir. 1. Giriş Geçtiğimiz çalışmada Ortadoğu'da savaşların neden uzun yıllardır devam ettiği, savaşların bölge halkları açısından bir kader olup olmadığı ve bölgedeki çatışmaların hangi siyasal ve ekonomik dinamiklerden beslendiği üzerinde durulmuştu. Bu çalışmada ise aynı tartışmanın devamı niteliğinde şu soruya odaklanılmaktadır: Suriye'de nasıl bir siyasal değişim gerçekleşti ve bu değişim Suriye'nin geleceği açısından ne ifade etmektedir? Suriye'de 8 Aralık 2024 tarihinde Beşşar Esad yönetiminin sona ermesi, yaklaşık yarım yüzyılı aşkın süredir ülkenin siyasal hayatında belirleyici olan Esad ailesi yönetiminin sonunu getirmiştir. Esad'ın devrilmesinin ardından Ahmed el-Şara liderliğindeki yeni yönetim ortaya çıkmış, 2025 yılında beş yıllık geçiş dönemini öngören anayasal bildiri kabul edilmiştir. Ancak burada temel soru şudur: Bir rejimin devrilmesi ile demokratik ve istikrarlı bir devlet düzeninin kurulması aynı şey midir? Bu sorunun yanıtı Suriye'nin geleceği açısından büyük önem taşımaktadır. 2. Siyasal Değişim ve İktidar Sorunu Tarihsel olarak siyasal iktidar değişimleri farklı yöntemlerle gerçekleşmiştir. Bazı ülkelerde iktidar değişimi seçimler yoluyla gerçekleşirken, bazı ülkelerde askeri darbeler, halk hareketleri, devrimler veya uzun süreli silahlı çatışmalar sonucunda yönetimler değişebilmektedir. Suriye örneğinde ise 2011 yılında başlayan toplumsal hareketler uzun süreli bir iç savaşa dönüşmüş ve 2024 yılında rejimin askeri ve siyasi yapısının hızlı biçimde çözülmesiyle sonuçlanmıştır. Ancak bu gelişmeyi yalnızca ?dış güçlerin müdahalesiyle gerçekleşen bir iktidar değişimi? olarak açıklamak yeterli değildir. Suriye'deki değişimin arkasında; 2011'den itibaren devam eden iç savaş, rejimin uzun yıllar süren ekonomik ve siyasi yıpranması, ülkenin ağır insani kriz yaşaması, ordunun ve devlet kurumlarının zayıflaması, İran ve Rusya'nın destek kapasitesindeki değişimler, muhalif silahlı grupların askeri kapasitesindeki artış, bölgesel güç dengelerindeki değişimler gibi çok sayıda unsur bulunmaktadır. Dolayısıyla Suriye'deki dönüşümü iç dinamikler ile dış dinamiklerin kesiştiği çok boyutlu bir süreç olarak değerlendirmek daha gerçekçi olacaktır. 3. Suriye'de 2011'den 2024'e Uzanan Süreç Suriye'deki siyasal dönüşümün anlaşılabilmesi için 2011 yılına dönmek gerekmektedir. 2011 yılında özgürlük, siyasi reform ve değişim talepleriyle başlayan toplumsal gösteriler, rejimin sert müdahalesiyle karşılaşmıştır. Çatışmaların giderek büyümesiyle ülke iç savaşa sürüklenmiş ve farklı bölgesel ve uluslararası aktörlerin müdahil olduğu çok katmanlı bir savaş alanına dönüşmüştür. Bu süreçte milyonlarca Suriyeli yerinden edilmiş, ülkenin altyapısı büyük ölçüde tahrip olmuş ve ekonomik yapı ağır bir kriz yaşamıştır. Birleşmiş Milletler verilerine göre 2024 yılında Suriye'de yaklaşık 16,7 milyon kişinin insani yardıma ihtiyaç duyduğu tahmin edilmiştir. Aynı dönemde nüfusun yaklaşık yüzde 90'ının yoksulluk içinde yaşadığı bildirilmiştir. Dolayısıyla Esad yönetiminin son döneminde Suriye yalnızca siyasi değil, aynı zamanda ağır bir ekonomik ve insani krizle karşı karşıyaydı. 4. Esad Rejiminin Zayıflamasında Ekonomik Faktörler Bir devletin siyasi istikrarı yalnızca askeri gücüne bağlı değildir. Ekonomik yapı da devletin devamlılığı açısından belirleyici unsurlardan biridir. Suriye'de uzun yıllar süren savaş, ekonomik yaptırımlar, altyapının tahrip edilmesi, üretimin düşmesi, işsizliğin ve yoksulluğun artması devletin ekonomik kapasitesini önemli ölçüde zayıflatmıştır. Birleşmiş Milletler verileri, Suriye ekonomisinin 2010 yılına kıyasla ciddi biçimde küçüldüğünü, yaygın yoksulluk ve ekonomik istikrarsızlığın devam ettiğini göstermektedir. Bu nedenle Esad yönetiminin 2024 yılında yaşadığı hızlı çözülmeyi yalnızca askeri gelişmeler üzerinden değerlendirmek eksik olacaktır. Ekonomik kriz, devlet kurumlarının zayıflaması ve toplumsal yaşamın ağır koşullara sürüklenmesi de rejimin sürdürülebilirliğini etkileyen önemli faktörler arasında yer almıştır. 5. Rusya ve İran'ın Değişen Konumu Esad yönetiminin uzun süre ayakta kalmasında Rusya ve İran'ın desteği önemli rol oynamıştır. Özellikle Rusya'nın 2015 yılında doğrudan askeri müdahalede bulunması, savaşın gidişatını Esad yönetimi lehine önemli ölçüde değiştirmiştir. Ancak 2024 yılına gelindiğinde bölgesel ve uluslararası dengeler değişmişti. Rusya'nın Ukrayna savaşı nedeniyle önemli askeri ve siyasi kaynaklarını başka bir cephede kullanmak zorunda kalması, Moskova'nın Suriye'ye yönelik kapasitesini etkileyen faktörlerden biri olarak değerlendirilmektedir. Bununla birlikte ?Rusya Esad'ı kesin olarak terk etti? şeklinde tek boyutlu bir açıklama yapmak yerine, Moskova'nın değişen öncelikleri ve Suriye'deki yeni güç dengeleriyle birlikte hareket ettiği belirtilmelidir. Nitekim Esad'ın ülkeyi terk etmesinden sonra Rusya kendisine sığınma hakkı tanımış ve Rus askeri üslerinin geleceği konusunda yeni yönetimle görüşmeler yürütmüştür. 6. 8 Aralık 2024: Esad Yönetiminin Sonu 27 Kasım 2024 tarihinde başlayan muhalif saldırılar, kısa sürede Halep, Hama ve Humus gibi önemli kentlere yayıldı. Ardından Şam'ın kontrolünün muhalif güçlerin eline geçmesiyle Beşşar Esad ülkeyi terk etti ve Rusya'ya gitti. Böylece 1970'lerden itibaren Suriye siyasetinde belirleyici olan Esad ailesinin yönetimi sona erdi. Bu gelişme, Suriye açısından yalnızca bir hükümet değişikliği değil, devletin siyasal yapısının yeniden oluşturulmasını gerektiren büyük bir dönüşüm anlamına gelmektedir. Ancak tarihsel deneyimler göstermektedir ki bir rejimin devrilmesi, otomatik olarak demokratik bir düzenin kurulması anlamına gelmez. Asıl zor süreç, rejim sonrasında yeni devlet düzeninin nasıl kurulacağıdır. 7. Esad Sonrası Geçiş Dönemi Esad'ın devrilmesinin ardından Ahmed el-Şara liderliğindeki yeni yönetim ortaya çıktı. 2025 yılının Ocak ayında el-Şara geçiş dönemi cumhurbaşkanı olarak ilan edildi. Mart 2025'te ise beş yıllık bir geçiş dönemini öngören anayasal bildiri yürürlüğe girdi. Bu gelişme, Suriye'nin yeni bir anayasal ve siyasal düzen kurma arayışının başlangıcını oluşturdu. Ancak geçiş sürecinin başarılı olabilmesi için yalnızca yeni kurumların oluşturulması yeterli değildir. Yeni yönetimin; hukukun üstünlüğü, insan hakları, siyasi çoğulculuk, eşit yurttaşlık, azınlıkların korunması ve demokratik katılım ilkelerini güvence altına alması gerekmektedir. 8. Suriye'nin Çok Kimlikli Toplumsal Yapısı Suriye, etnik, dini ve kültürel açıdan oldukça çeşitli bir toplumsal yapıya sahiptir. Ülkede Sünni Müslümanların yanı sıra Aleviler, Hristiyanlar, Dürziler, Kürtler, Süryaniler, Ermeniler ve farklı topluluklar yaşamaktadır. Bu nedenle Suriye'nin geleceğinde en önemli meselelerden biri, farklı toplumsal grupların yeni devlet yapısı içerisinde kendilerini güvende ve eşit yurttaşlar olarak hissedebilmesidir. Bir grubun diğerleri üzerinde mutlak siyasi üstünlük kurması, geçmişte yaşanan çatışmaların yeni biçimlerde devam etmesine neden olabilir. Bu nedenle yeni anayasal düzenin temelinde eşit yurttaşlık ilkesinin bulunması büyük önem taşımaktadır. 9. Kürt Meselesi ve Suriye'nin Geleceği Suriye'deki yeni dönemin en önemli meselelerinden biri de Kürtlerin siyasi ve güvenlik statüsüdür. Suriye Demokratik Güçleri (SDG) ile yeni Suriye yönetimi arasında 10 Mart 2025 tarihinde önemli bir anlaşma imzalanmıştır. Anlaşmada Kürtlerin Suriye devletinin ayrılmaz bir parçası olduğu, siyasi süreçte temsil ve katılım haklarının güvence altına alınması ve kuzeydoğudaki sivil ve askeri yapıların devlet kurumlarıyla bütünleştirilmesi öngörülmüştür. Bu gelişme, Suriye'nin toprak bütünlüğü ile Kürtlerin kültürel ve siyasal hakları arasında yeni bir denge oluşturma arayışı bakımından önem taşımaktadır. Türkiye açısından ise PKK/YPG'nin silahsızlandırılması ve Suriye'nin güvenlik yapılanmasının yeniden düzenlenmesi önemli bir güvenlik meselesidir. Dolayısıyla Suriye'nin geleceğinde Kürt meselesinin çözümü yalnızca Suriye iç siyaseti açısından değil, Türkiye-Suriye ilişkileri ve bölgesel güvenlik açısından da belirleyici olacaktır. 10. Eşit Yurttaşlık ve Anayasal Düzen Suriye'nin yeni anayasal yapısının karşı karşıya olduğu temel sorunlardan biri, farklı kimliklerin nasıl temsil edileceğidir. Burada önemli olan, devletin belirli bir etnik veya mezhepsel kimliğin devleti olmaktan çıkarılıp bütün vatandaşların eşit yurttaşlık temelinde temsil edildiği bir yapıya dönüştürülmesidir. Lübnan ve Irak örnekleri bu açıdan dikkatle incelenebilir. Bu ülkelerde mezhep ve kimlik temelli siyasal paylaşım modellerinin bazı dönemlerde toplumsal temsil açısından işlevsel olduğu görülse de, uzun vadede siyasal sistemin mezhepsel kimlikler üzerinden parçalanması ciddi sorunlara yol açabilmektedir. Bu nedenle Suriye'nin yeni anayasal düzeninde kimliklerin korunması ile kimlikler üzerinden siyasal ayrışmanın önlenmesi arasında dengeli bir model oluşturulması önem taşımaktadır. 11. Dış Müdahale ve Suriye'nin Egemenliği Suriye'nin geleceğini belirleyecek önemli meselelerden biri de uluslararası güçlerin ülkedeki varlığı ve etkisidir. ABD, Türkiye, İsrail ve diğer bölgesel aktörlerin Suriye'ye yönelik farklı güvenlik ve siyasi çıkarları bulunmaktadır. Esad sonrası dönemde de bu durum ortadan kalkmamıştır. 2026 yılı itibarıyla Türkiye'nin yeni Suriye yönetimiyle yakınlaşması, İsrail'in Suriye'ye yönelik askeri operasyonları ve ABD'nin yeni yönetimle ilişkilerini geliştirmesi, ülkenin hâlâ bölgesel güç rekabetinin önemli alanlarından biri olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla Suriye'nin gerçek anlamda istikrara kavuşabilmesi için ülkenin egemenliği ve toprak bütünlüğünün korunması kadar, dış aktörler arasındaki rekabetin de diplomatik yöntemlerle sınırlandırılması gerekmektedir. 12. ?Büyük Ortadoğu Projesi? Tartışması Suriye'deki gelişmeler değerlendirilirken ?Büyük Ortadoğu Projesi? kavramı da sıklıkla gündeme getirilmektedir. Bu kavram, Ortadoğu'nun siyasi, ekonomik ve güvenlik yapısının yeniden şekillendirilmesine ilişkin farklı yorumların merkezinde yer almaktadır. Ancak akademik açıdan Suriye'deki bütün gelişmeleri tek başına bu projeye bağlamak yerine, konuyu uluslararası güç rekabeti, enerji kaynakları, güvenlik politikaları, bölgesel aktörlerin çıkarları ve yerel siyasi dinamiklerle birlikte değerlendirmek daha sağlıklı olacaktır. Suriye'nin geleceğinde sınırların değişip değişmeyeceği konusunda da kesin hükümlere varmak mümkün değildir. Bunun yerine, ülkenin toprak bütünlüğünün korunması ve farklı toplumsal grupların siyasi haklarının güvence altına alınması temel hedef olarak ele alınmalıdır. 13. Suriye İçin Yeni Bir Devlet Modeli İhtiyacı Suriye'de yaklaşık on dört yıl süren savaşın ardından yeni bir devlet düzeninin oluşturulması kolay olmayacaktır. Çünkü savaş yalnızca siyasi iktidarı değiştirmemiş; aynı zamanda devlet kurumlarını, ekonomiyi, toplumsal ilişkileri ve güvenlik yapısını da büyük ölçüde tahrip etmiştir. Bu nedenle Suriye'nin yeniden inşası üç temel alanı birlikte kapsamalıdır: 13.1. Siyasal Yeniden Yapılanma Kapsayıcı, çoğulcu ve hukuka dayalı bir siyasi sistem oluşturulmalıdır. 13.2. Ekonomik Yeniden Yapılanma Yoksulluk, işsizlik ve altyapı sorunlarıyla mücadele edilmeli; savaşın tahrip ettiği ekonomik yapı yeniden inşa edilmelidir. 13.3. Toplumsal Uzlaşı Savaş boyunca birbirinden uzaklaşan toplumsal gruplar arasında güven yeniden oluşturulmalıdır. Birleşmiş Milletler de Suriye'nin geçiş döneminde kapsayıcı yönetişim, temel hizmetler, ekonomik toparlanma ve kurumsal kapasitenin güçlendirilmesini temel öncelikler arasında göstermektedir. 14. Sonuç Suriye'de yaşanan değişim, yalnızca bir iktidarın başka bir iktidarla değiştirilmesi olarak değerlendirilmemelidir. 2011 yılında başlayan toplumsal hareketler, ağır devlet şiddeti ve silahlı çatışmalar sonucunda uzun süreli bir savaşa dönüşmüş; savaşın yarattığı ekonomik, sosyal ve insani yıkım Esad yönetiminin zayıflamasında etkili olmuştur. 8 Aralık 2024 tarihinde Esad yönetiminin devrilmesi ise bu uzun sürecin önemli bir dönüm noktasıdır. Ancak asıl mesele bundan sonra başlamıştır. Suriye'nin önündeki temel sorun, ?Esad sonrası kim iktidarda olacak?? sorusundan çok, ?Suriye nasıl bir devlet olacak?? sorusudur. Yeni Suriye; bütün vatandaşların eşit olduğu, farklı kimliklerin güvence altına alındığı, hukukun üstünlüğünün geçerli olduğu, demokratik katılımın sağlandığı, kadınların ve gençlerin siyasi yaşama katıldığı, ekonomik kaynakların toplum yararına kullanıldığı, dış müdahalelerden mümkün olduğunca bağımsız, toprak bütünlüğünü koruyan bir devlet yapısına ulaşabilirse, yaşanan büyük yıkımdan sonra yeni bir başlangıç yapma imkanına sahip olabilir. Ancak 2026 itibarıyla geçiş sürecinin henüz tamamlanmadığı ve güvenlik sorunlarının devam ettiği görülmektedir. Kürt güçleriyle ilişkiler, İsrail'in Suriye'deki askeri faaliyetleri ve yeni devlet kurumlarının oluşturulması hâlâ önemli sorun başlıklarıdır. Sonuç olarak şu değerlendirmeler yapılabilir: Suriye'de Esad yönetiminin sona ermesi tarihsel bir dönüm noktasıdır; ancak bu gelişme tek başına demokratikleşme anlamına gelmemektedir. Suriye'nin geleceği, kapsayıcı ve çoğulcu bir siyasal düzenin kurulmasına bağlıdır. Yeni anayasal düzen bütün etnik, dini ve kültürel grupların eşit yurttaşlık temelinde haklarını güvence altına almalıdır. Kürt meselesinin demokratik ve barışçıl yöntemlerle çözülmesi Suriye'nin istikrarı açısından büyük önem taşımaktadır. Türkiye'nin güvenlik kaygıları ile Suriye'deki Kürtlerin siyasi ve kültürel hakları arasında sürdürülebilir bir denge oluşturulması gerekmektedir. Suriye'nin geleceği yalnızca dış güçlerin politikalarıyla değil, Suriye halkının kendi siyasi iradesiyle belirlenmelidir. Lübnan ve Irak örnekleri, kimlik ve mezhep temelli siyasal yapılanmaların uzun vadeli sonuçları açısından dikkatle incelenmelidir. Savaşın yarattığı ekonomik ve sosyal yıkımın giderilmesi için kapsamlı bir yeniden yapılanma programına ihtiyaç vardır. Suriye'nin toprak bütünlüğünün korunması ve bütün vatandaşların eşit haklara sahip olması kalıcı barışın temel koşullarındandır. ?Büyük Ortadoğu Projesi? gibi jeopolitik açıklamalar, tek başına bütün gelişmeleri açıklayan kesin gerçekler olarak değil, bölgesel güç mücadelesini anlamaya yönelik tartışma başlıkları olarak ele alınmalıdır. Suriye'nin geleceğini savaş değil; hukuk, demokrasi, toplumsal uzlaşı ve barış belirlemelidir. Sonuç olarak Suriye'deki değişimi yalnızca ?bir rejimin yıkılması? şeklinde değerlendirmek yeterli değildir. Asıl tarihsel sınav, yıkılan siyasal düzenin yerine daha adil, daha kapsayıcı, hukuka dayalı ve bütün toplumsal kesimlerin kendisini ait hissedebileceği yeni bir devlet düzeninin kurulup kurulamayacağıdır. Suriye'nin önündeki en büyük fırsat da en büyük tehlike de burada yatmaktadır: Eski düzenin sona ermesi yeni bir başlangıç olabilir; ancak gerçek değişim, insanların yalnızca yöneticilerinin değil, yaşam koşullarının da değişmesiyle mümkündür. Suriye halkının ihtiyacı yeni bir savaş değil; barış, adalet, eşit yurttaşlık ve güvenli bir gelecektir. Muzaffer Kalaba 05.01.2025
Düzenleme: 25.08.2026 / 00:57

SURİYE'DE DEĞİŞİM

Yazardan en yeniler

En Çok Okunanlar

Yeni Üyeler