Şiir Defteri / Sizin Köşeniz / ORTADOĞU'DA SON DURUM

Yazardan en yeniler

Ortadoğu'da Son Durum: İran, Bölgesel Gerilim ve Ortadoğu'da Değişen Dengeler Öz Ortadoğu, tarih boyunca siyasi rekabetlerin, enerji kaynakları üzerindeki mücadelelerin, mezhepsel ve etnik ayrışmaların, dış müdahalelerin ve silahlı çatışmaların yoğun biçimde yaşandığı bölgelerden biri olmuştur. Son yıllarda İran-İsrail gerilimi, Gazze savaşı, Lübnan'daki Hizbullah, Yemen'deki Husiler ve Irak ile Suriye'de faaliyet gösteren silahlı gruplar üzerinden bölgesel çatışma riski daha da artmıştır. 19 Mayıs 2024 tarihinde İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi ve Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan'ın da bulunduğu helikopterin düşmesi ve sekiz kişinin hayatını kaybetmesi, İran'ın iç siyaseti ve Ortadoğu'daki güç dengeleri açısından önemli sonuçlar doğurmuştur. Olayın ardından kazanın nedenine ilişkin çeşitli iddialar ortaya atılmış olsa da İran'ın nihai soruşturma raporu kazanın temel nedenini karmaşık hava koşulları ve yoğun sis olarak açıklamış, ilk soruşturmalarda da sabotaj veya saldırı bulgusuna rastlanmadığı bildirilmiştir. Bu çalışma, Reisi'nin ölümü sonrasında İran'da ortaya çıkan siyasi tabloyu, İran'ın iç siyasal yapısını, Mahsa Amini protestolarının yarattığı toplumsal gerilimi ve İran'ın Ortadoğu'daki bölgesel ilişkilerini birlikte değerlendirmektedir. Ayrıca ABD, İsrail ve Avrupa ülkelerinin bölgedeki politikaları ile İran'ın bölgesel aktörler üzerinden yürüttüğü stratejinin Ortadoğu'daki çatışma dinamiklerine etkisi ele alınmaktadır. Anahtar Kelimeler: Ortadoğu, İran, İbrahim Reisi, İsrail, ABD, Hizbullah, Husiler, Gazze, bölgesel güvenlik, siyasi kriz. Giriş İçinde bulunduğumuz Ortadoğu coğrafyası, dünyanın en karmaşık siyasi ve güvenlik ortamlarından birine sahiptir. Bölge, yalnızca devletler arasındaki rekabet nedeniyle değil; aynı zamanda etnik, dini ve mezhepsel farklılıklar, enerji kaynakları, dış müdahaleler, silahlı örgütler ve tarihsel çatışmalar nedeniyle sürekli bir kriz alanı olmayı sürdürmektedir. Son yıllarda yaşanan savaşlar ve siyasi krizler, Ortadoğu'daki mevcut sorunların yalnızca bölge ülkelerinin iç dinamiklerinden kaynaklanmadığını göstermektedir. Bölgesel aktörlerin yanı sıra ABD, Avrupa ülkeleri, Rusya ve Çin gibi küresel güçlerin bölgedeki politikaları da güç dengelerini doğrudan veya dolaylı biçimde etkilemektedir. Bu çerçevede İran, Ortadoğu siyasetinin en önemli aktörlerinden biridir. İran'ın Lübnan, Suriye, Irak, Yemen ve Filistin meselesindeki politikaları, İsrail ve ABD ile yaşadığı gerilimler ve nükleer programı, ülkeyi bölgesel güç mücadelesinin merkezindeki aktörlerden biri haline getirmiştir. İbrahim Reisi'nin ölümü de bu nedenle yalnızca İran'ın iç siyasi hayatını ilgilendiren bir gelişme olarak değerlendirilemez. Olay, İran'ın bölgesel politikaları ve Ortadoğu'daki güç dengeleri bakımından da önem taşımaktadır. 1. İbrahim Reisi'nin Ölümü ve Helikopter Kazası 19 Mayıs 2024 tarihinde İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi'yi taşıyan Bell 212 tipi helikopter, İran'ın kuzeybatısında, Azerbaycan sınırına yakın dağlık bölgede kaza yaptı. Kazada Reisi'nin yanı sıra Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan ve diğer bazı üst düzey yetkililer hayatını kaybetti. Kazanın gerçekleştiği sırada bölgede yoğun sis ve kötü hava koşullarının bulunduğu bildirildi. Olayın hemen ardından kazanın teknik nedenleri, hava koşulları ve helikopterin yaşı konusunda çeşitli tartışmalar ortaya çıktı. Özellikle helikopterin eski olması, kötü hava koşullarına rağmen uçuşun gerçekleştirilmesi ve enkaza ulaşılmasının uzun sürmesi kamuoyunda çeşitli soru işaretlerine yol açtı. İran'ın hava filosunun önemli bir bölümünün eski olması ve yaptırımlar nedeniyle yedek parça temininde yaşanan sorunlar da olayın teknik boyutunun tartışılmasına neden oldu. Bununla birlikte olayın bir suikast veya sabotaj olduğu yönündeki iddialar, mevcut resmi soruşturmalar tarafından doğrulanmamıştır. İran Silahlı Kuvvetleri'nin ilk açıklamalarında helikopterde saldırı izine rastlanmadığı ve uçuş sırasında şüpheli bir durum tespit edilmediği bildirilmiştir. Daha sonra yayımlanan nihai soruşturma raporu ise kazanın temel nedenini karmaşık hava koşulları ve yoğun sis olarak açıklamıştır. Dolayısıyla olay değerlendirilirken spekülasyonlarla doğrulanmış bulguların birbirinden ayrılması gerekmektedir. 2. Reisi'nin İran Siyasetindeki Konumu İbrahim Reisi, İran İslam Cumhuriyeti siyasi sisteminin önemli isimlerinden biri olarak öne çıkmıştır. Din adamı kimliği bulunan Reisi, yargı sisteminde çeşitli görevlerde bulunmuş, 2021 yılında cumhurbaşkanı seçilmiştir. Reisi'nin siyasi geçmişi, özellikle 1980'li yıllarda İran'daki siyasi mahkûmların infazlarıyla ilgili tartışmalar nedeniyle uluslararası insan hakları kuruluşları tarafından eleştirilmiştir. 1988 yılında İran'da gerçekleştirilen toplu infazlar, Reisi'nin siyasi mirasının en tartışmalı başlıklarından biridir. İnsan hakları kuruluşları, Reisi'nin bu süreçteki rolünü ağır biçimde eleştirmiştir. Bu nedenle Reisi, İran yönetimi açısından rejime bağlı ve güvenilir bir siyasi aktör olarak görülürken, İran muhalefeti ve insan hakları örgütleri açısından oldukça tartışmalı bir figür olmuştur. Reisi'nin ölümü sonrasında İran'da ortaya çıkan siyasi boşluk bu nedenle yalnızca cumhurbaşkanlığı makamının değişimi olarak değil, aynı zamanda rejimin gelecekteki liderlik dengeleri açısından da değerlendirilmiştir. 3. Ali Hamaney ve İran'da Liderlik Sorunu İran siyasi sisteminde Cumhurbaşkanlığı makamı önemli olmakla birlikte, nihai siyasi ve dini otorite Dini Lider makamında bulunmaktadır. Ayatollah Ali Hamaney, Humeyni'nin ölümünün ardından 1989 yılında Dini Lider olmuş ve uzun yıllardır bu görevi sürdürmektedir. Hamaney'in ileri yaşı nedeniyle İran'da gelecekte Dini Liderlik makamına kimin geçeceği konusu uzun süredir siyasi çevrelerde tartışılmaktadır. Bu nedenle Reisi'nin adı, yalnızca cumhurbaşkanlığı açısından değil, gelecekte Dini Liderlik makamı için potansiyel adaylardan biri olarak da değerlendirilmiştir. Reisi'nin ölümü, bu açıdan İran'daki uzun vadeli siyasi halefiyet tartışmalarını da etkilemiştir. 4. Mahsa Amini Olayı ve İran'daki Toplumsal Muhalefet Reisi döneminin en önemli iç siyasi gelişmelerinden biri, Mahsa (Jina) Amini'nin Eylül 2022'de gözaltında hayatını kaybetmesinin ardından başlayan protestolardır. 22 yaşındaki Amini, başörtüsü kurallarına ilişkin bir uygulama kapsamında ahlak polisi tarafından gözaltına alınmış ve kısa süre sonra hayatını kaybetmiştir. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Ofisi, Amini'nin ölümü ve ardından güvenlik güçlerinin protestolara yönelik müdahalesi konusunda bağımsız ve etkili soruşturma çağrısında bulunmuştur. Olay sonrasında İran genelinde ?Kadın, Yaşam, Özgürlük? sloganıyla kitlesel protestolar başlamıştır. Protestolar, yalnızca başörtüsü uygulamalarına yönelik bir tepki olmaktan çıkarak İran'daki siyasi, toplumsal ve ekonomik yapıya yönelik daha geniş bir muhalefet hareketine dönüşmüştür. Birleşmiş Milletler kaynaklarında protestolar sırasında güvenlik güçlerinin orantısız güç kullandığı ve 550'den fazla kişinin öldüğü yönündeki bulgular yer almaktadır. Ayrıca on binlerce kişinin gözaltına alındığı ve protestolarla bağlantılı olarak idam cezalarının uygulandığı bildirilmiştir. Bu gelişmeler, İran toplumunda özellikle kadınların ve gençlerin mevcut siyasi ve toplumsal düzene yönelik hoşnutsuzluğunun önemli ölçüde arttığını göstermiştir. 5. Reisi Sonrası İran'da İç Siyasi Dengeler Reisi'nin ölümü sonrasında İran'da anayasal süreç işletilmiş ve cumhurbaşkanlığı için yeni bir seçim süreci başlatılmıştır. Ancak İran'daki siyasi sistemin yapısı nedeniyle cumhurbaşkanlığı değişikliğinin ülkenin temel dış politika ve güvenlik politikalarında köklü bir değişiklik yaratması zor görünmektedir. Bunun temel nedeni, dış politika, savunma ve güvenlik gibi stratejik alanlarda Dini Lider makamının ve Devrim Muhafızları gibi kurumların belirleyici konumda olmasıdır. Dolayısıyla Reisi'nin yerine farklı siyasi çizgide bir cumhurbaşkanının gelmesi, İran'ın bölgesel politikalarında belirli değişikliklere yol açabilse de ülkenin temel stratejik yönelimlerinin kısa sürede tamamen değişmesi beklenmemelidir. 6. İran'ın Ortadoğu'daki Bölgesel Politikası İran, uzun yıllardır Ortadoğu'da doğrudan ve dolaylı araçlarla etkisini artırmaya çalışan bölgesel güçlerden biridir. Lübnan'daki Hizbullah, Yemen'deki Husiler ve Irak ile Suriye'de faaliyet gösteren çeşitli silahlı gruplar, İran'ın bölgesel nüfuzunun önemli unsurları olarak değerlendirilmektedir. Bu yapıların tamamının İran tarafından aynı ölçüde kontrol edildiğini ileri sürmek doğru olmayacaktır. Ancak İran'ın bazı gruplara siyasi, ekonomik, askeri ve lojistik destek sağladığına ilişkin çok sayıda uluslararası değerlendirme bulunmaktadır. İran'ın bu stratejisi, kendi sınırları dışında bir güvenlik kuşağı oluşturma ve bölgesel rakiplerine karşı caydırıcılık sağlama politikasının parçası olarak değerlendirilebilir. Bu durum ise İran ile İsrail ve ABD arasındaki gerilimin bölgesel çatışmalara dönüşme riskini artırmaktadır. 7. İran-İsrail Gerilimi Ortadoğu'daki gerilimin en önemli boyutlarından biri İran ile İsrail arasındaki çatışmadır. İsrail'in Nisan 2024'te Şam'daki İran diplomatik tesisine yönelik saldırısının ardından İran, İsrail'e doğrudan insansız hava araçları ve füzelerle saldırı gerçekleştirmiştir. Bu gelişme, İran ile İsrail arasındaki çatışmanın ilk kez bu ölçekte doğrudan askeri karşılaşmaya dönüşmesi nedeniyle büyük önem taşımıştır. Daha önce iki ülke arasındaki rekabet büyük ölçüde vekil aktörler, istihbarat operasyonları ve dolaylı çatışmalar üzerinden yürütülürken, 2024 yılında yaşanan gelişmeler doğrudan çatışma riskinin ne kadar yükseldiğini göstermiştir. Gazze savaşı da bu gerilimi daha geniş bir bölgesel çatışma riskine dönüştürmüştür. 8. Gazze Savaşı ve Bölgesel Yayılma Riski İsrail ile Hamas arasındaki savaş, yalnızca Gazze ile sınırlı kalmamıştır. Lübnan sınırında Hizbullah ile İsrail arasındaki çatışmalar yoğunlaşmış, Yemen'de Husilerin Kızıldeniz ve İsrail bağlantılı hedeflere yönelik saldırıları küresel deniz ticaretini etkilemiştir. Irak ve Suriye'de bulunan İran yanlısı silahlı grupların ABD ve İsrail ile bağlantılı hedeflere yönelik eylemleri de bölgesel çatışma riskini artırmıştır. Bu gelişmeler, Ortadoğu'daki çatışmaların birbirinden bağımsız olmadığını; bölgedeki farklı krizlerin birbirini besleyebildiğini göstermektedir. Dolayısıyla Gazze'deki savaşın sona erdirilememesi, İran-İsrail geriliminin azaltılamaması ve Lübnan, Suriye, Irak ve Yemen'deki güvenlik sorunlarının devam etmesi, bölgesel istikrarsızlığın kalıcı hale gelmesine yol açabilir. 9. ABD ve Batılı Ülkelerin Bölgedeki Politikaları Ortadoğu'daki mevcut siyasi ve askeri tabloyu yalnızca bölge ülkelerinin politikalarıyla açıklamak mümkün değildir. ABD'nin bölgedeki askeri varlığı, İsrail'e verdiği siyasi ve askeri destek, Körfez ülkeleriyle ilişkileri ve İran'a yönelik yaptırımları, bölgesel güç dengeleri üzerinde önemli etkiye sahiptir. İngiltere, Fransa ve Almanya gibi Avrupa ülkeleri de bölgedeki siyasi ve ekonomik gelişmelerde önemli aktörlerdir. Bununla birlikte Ortadoğu'daki savaşları yalnızca Batılı ülkelerin ekonomik çıkarları veya savunma sanayilerinin silah satış ihtiyacıyla açıklamak, bölgedeki karmaşık siyasi dinamikleri tek bir nedene indirgemek anlamına gelir. Silah ticareti ve savunma sanayisinin ekonomik boyutu elbette önemli bir faktördür. Ancak savaşların ortaya çıkmasında devletlerin güvenlik kaygıları, bölgesel rekabet, enerji politikaları, ideolojik çatışmalar, toprak anlaşmazlıkları ve tarihsel sorunlar da birlikte değerlendirilmelidir. 10. Türkiye'nin İran'a Yaklaşımı ve Bölgesel Konumu İran'ın en yakın komşularından biri olan Türkiye açısından Reisi'nin ölümü de önemli bir gelişme olmuştur. Türkiye'nin İran'la uzun bir kara sınırı bulunmaktadır ve iki ülke tarih boyunca hem rekabet hem de iş birliği ilişkileri içerisinde olmuştur. Enerji, ticaret, güvenlik, Suriye politikası ve bölgesel gelişmeler Türkiye ile İran arasındaki ilişkilerin temel başlıklarını oluşturmaktadır. Bu nedenle Türkiye'nin Reisi'nin ölümüne yönelik tutumu yalnızca diplomatik bir nezaket göstergesi olarak değil, iki ülke arasındaki ilişkilerin ve Türkiye'nin bölgesel dış politika yaklaşımının bir parçası olarak değerlendirilmelidir. Türkiye'nin İran için ulusal yas ilan etmesi de bu çerçevede değerlendirilmesi gereken diplomatik bir tercih olarak ortaya çıkmıştır. 11. Ortadoğu'da Geleceğe İlişkin Olasılıklar Mevcut gelişmeler ışığında Ortadoğu için birkaç temel senaryo üzerinde durmak mümkündür. Birinci senaryo, mevcut çatışmaların kontrollü biçimde devam etmesidir. Bu durumda İran, İsrail, ABD ve bölgesel aktörler doğrudan büyük bir savaştan kaçınırken, vekil aktörler ve sınırlı askeri operasyonlar üzerinden mücadele sürdürülebilir. İkinci senaryo, İran-İsrail çatışmasının doğrudan ve geniş kapsamlı bir savaşa dönüşmesidir. Böyle bir gelişme, Lübnan, Suriye, Irak ve Yemen gibi ülkeleri de çatışmanın içine çekebilir ve bölgesel sonuçları çok ağır olabilir. Üçüncü senaryo ise diplomatik girişimlerin güçlenmesi ve bölgesel aktörler arasında yeni bir güvenlik mekanizmasının oluşturulmasıdır. Bu senaryo, özellikle Gazze'deki savaşın sona ermesi ve İran-İsrail geriliminin düşürülmesi açısından önem taşımaktadır. Ancak mevcut koşullarda hangi senaryonun gerçekleşeceğini kesin biçimde öngörmek mümkün değildir. Sonuç Ortadoğu'daki mevcut tablo, bölgenin çok sayıda siyasi, ekonomik ve güvenlik sorununun aynı anda etkisi altında bulunduğunu göstermektedir. İbrahim Reisi'nin helikopter kazasında hayatını kaybetmesi, İran'ın iç siyasi dengeleri açısından önemli olmakla birlikte, ülkenin temel dış politika ve güvenlik stratejisinin kısa sürede değişeceği anlamına gelmemektedir. Kazanın nedenine ilişkin soru işaretleri olayın ilk günlerinde yoğun biçimde tartışılmış olsa da mevcut soruşturma bulguları, suikast veya sabotaj iddialarını desteklememektedir. İran'ın nihai soruşturması, kazanın başlıca nedenini kötü hava koşulları ve yoğun sis olarak açıklamıştır. Bununla birlikte Reisi'nin siyasi mirası, özellikle insan hakları ve 2022 protestolarının bastırılması açısından tartışmalı olmaya devam etmektedir. Birleşmiş Milletler kaynakları, Mahsa Amini'nin ölümünün ardından gerçekleşen protestolarda güvenlik güçlerinin aşırı güç kullanımına ve geniş çaplı gözaltılara ilişkin ciddi bulgular ortaya koymuştur. Ortadoğu açısından ise asıl sorun Reisi'nin ölümünden daha geniştir. Gazze savaşı, İran-İsrail gerilimi, Lübnan'daki çatışmalar, Yemen'deki Husilerin faaliyetleri ve Irak ile Suriye'deki silahlı grupların varlığı, bölgesel güvenlik mimarisinin son derece kırılgan olduğunu göstermektedir. Bu nedenle Ortadoğu'daki sorunları yalnızca tek bir ülkenin politikasıyla açıklamak mümkün değildir. İran'ın bölgesel politikaları kadar İsrail'in güvenlik stratejisi, ABD'nin bölgedeki askeri ve diplomatik varlığı, Avrupa ülkelerinin politikaları ve bölge devletlerinin kendi çıkarları da birlikte değerlendirilmelidir. Sonuç olarak Ortadoğu'da kalıcı barışın sağlanabilmesi için askeri yöntemlerin yanı sıra diplomatik çözümlerin güçlendirilmesi, devletlerin egemenliğine saygı gösterilmesi, insan haklarının korunması ve bölgesel güvenlik mekanizmalarının oluşturulması gerekmektedir. Savaşların sürekli hale gelmesi, yalnızca devletleri değil, bölge halklarını da ağır biçimde etkilemektedir. Açlık, yoksulluk, zorunlu göç, altyapının tahrip edilmesi ve sivil kayıplar, çatışmaların en ağır sonuçlarını oluşturmaktadır. Bu nedenle Ortadoğu'nun geleceği açısından temel mesele, hangi devletin bölgesel üstünlük sağlayacağı değil; bölgede yaşayan halkların savaş, şiddet ve yoksulluk döngüsünden nasıl çıkarılacağıdır. Ortadoğu'nun ihtiyacı yeni savaşlar değil; kalıcı barış, demokratik siyasal düzen, insan hakları ve bölgesel iş birliğine dayalı yeni bir güvenlik anlayışıdır. Muzaffer Kalaba 28.05.2024
Düzenleme: 23.08.2026 / 21:59

ORTADOĞU'DA SON DURUM

Yazardan en yeniler

En Çok Okunanlar

Yeni Üyeler